Tuesday, April 26, 2011

मद्यांदोलन

(हा विषय खूप गहन आहे. लेखकाच्या विचारधारेशी वाचक सहमत होतीलच याची शाश्वती नाही. स्व-जबाबदारीवर वाचावा.)
इतिहासात अनेक मोठमोठी आंदोलनं झाली. म्हणजे तेव्हा वास्तवात घडली आणि त्यानंतर पुस्तकात घडत होती म्हणून आम्हाला कळली. अशी एखादी चळवळ, रस्त्यावर उतरून प्रोटेस्ट, कँडल मार्च, उपोषण, पोलिसांची लाठी खाणं (हे जरा फारच होतंय. असो) अनुभवलं पाहिजे प्रत्येकाने. आपापल्या परीने एखाद्यातरी गोष्टीचा विरोध केलाच पाहिजे. समाजाच्या दृष्टीने ती गोष्ट कितीही क्षुल्लक, अर्थहीन, “वजा ट” दर्जाची असली तरी लोकलज्जा बाळगू नये. आंदोलनं करण्यासाठी इश्यूपेक्षा ईर्षा महत्त्वाची असते. चळवळींसाठी नैतिक मूल्यांपेक्षा मानसिक, शारीरिक अस्वस्था असावी लागते. उपोषणासाठीही तसंच काहीतरी. सध्या आंदोलनं, उपोषण, चळवळीचं वातावरण आहे. पुरस्कार वापसी, असहिष्णु वातावरण असल्याचीही मोठी चर्चा आहे. त्यामुळे वाहत्या गंगेत आपणही हात धुवून घ्यावेत. 
पण आमचा इश्यू जरा वेगळा आहे. गांभीर्य असलं तरी त्यात नैतिकता नाही असा आरोप होत असल्यामुळे आंदोलनाचा झेंडा इथेच फडकवला जात आहे. महागाईच्याविरोधातलं हे बंड आहे. भाज्या, जीवनावश्यक वस्तूंचे दर थेट स्वर्गातल्या अप्सरांना जाऊन भिडलेत. डाळींना तर हिरे-मोत्यांएवढी किंमत आली आहे. त्यातलीच एक तार धरून आम्ही पहिल्या धारेचं आंदोलन छेडत आहोत. 
मागे दारूच्या किंमतीत वाढ झाली म्हणून आंदोलन आणि उपोषण करण्याचा निर्णय घेताच क्षणी काही समाजकंटकांकडून आमच्यावर चकणा फेकण्यात आला होता. पण त्याची आम्हाला चिंता नाही. एका क्वार्टरमागे दहा-वीस नव्हे तर थेट सत्तर रूपये वाढवणे म्हणजे नशेतल्या माणसाला अघोरी प्रकारांनी शुद्धीत आणण्यासारखे आहे हो. एकतर सुखी राहण्यासाठी पैसे कमी पडत असतात हे दुःख व्यक्त करण्यासाठी बाटलीला जवळ करावी तर तीसुद्धा आवाक्याबाहेर जायच्या गोष्टी करायला लागली. याचा तीव्र शब्दांत निषेध नोंदवण्यात आला. खिडकीत, तसंच खाली इमारतीच्या एण्ट्रन्सला निषेधाचे होर्डिंग्ज लावण्यात आले. 
पण आता मात्र असहिष्णुतेची हद्दच झाली. दारूवर थेट बंदीचा घालण्याचा निर्णय घेण्याचा विचार सध्या सुरू आहे. हा विचार भीषण आहे. या विचारामागे सुप्त हिंसा दडलेली आहे. मनातल्या कोंडमा-याला वाट करून देणारी ही बाटलीच जरा का कुणी हिरावून घेतली तर येत्या काळात आम्ही पामरांचा मानसिक संतुलनाचा डोलाराच कोसळेल. आणि त्याचीच परिणती अराजकामध्ये होईल. त्यामुळेच याचा सारासार विचार व्हावा आणि संपूर्ण दारूबंदी ऐवजी काही पर्यायावर चर्चा व्हावी. हे जो पर्यंत होणार नाही तो पर्यंत हे मद्यांदोलन सुरूच राहील.
असो. आंदोलनाला काही पाश्वर्भूमी असते. प्रमुख मागण्या आणि काही कारणं असतात. काही प्रमुख मागण्या येथे मांडण्यात येत आहेत. त्याचा विचार शिफारस समितीने करावा.
१. दारूवरील अतिरिक्त सेवा कर त्वरीत कमी करण्यात यावा.
२. शेतकरी, अत्यल्प उत्पन्न गट, शालेय, महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांप्रमाणेच मद्यार्थ्यांसाठी काही खास सोयी-सुविधा आणि विशेष योजना राबवल्या जाव्यात. उदा. बस, ट्रेनमध्ये राखीव कम्पार्टमेण्ट किंवा जागा असाव्यात. संसदेत १/७ आरक्षण असावे.
३. काही ठराविक मद्यांवर सरकारने सबसिडी द्यावी.
४. मद्याच्या प्याल्याला प्रथमच ओठ लावणा-यांसाठी खास शिष्यवृत्ती देण्यात यावी.
५. अ. परदेशी मद्यांच्या आयातींमुळे देशी दारूंवर अतिक्रमण होऊन इथल्या मूळ मद्योजकांवर त्याचा विपरीत परिणाम होत आहे. त्यामुळेच सरकारने स्व’देशी’चा आग्रह धरावा.
ब. मेक्सिको देशाने त्यांचे टकिला हे देशी पेय जगाच्या कानाकोप-यात नेऊन पोचवलं आहे. त्याच पद्धतीने सरकारने ताडी, संत्रासारख्या प्रकारांना प्रोत्साहन द्यावे.
६. दारूच्या गुत्त्यांसाठी वाढीव एफएसआय देण्यात यावा. घरगुती दारू निर्मितीला लघु-उद्योगाचा दर्जा देऊन त्यासाठी अर्थसंकल्पात विशेष तरतूद करण्यात यावी.
७. मद्याचं अतिसेवन करणा-यांवर कारवाई करावी. जेणेकरून मद्याचा साठाही कायम राहील आणि अतिसेवनामुळे आरोग्याला होणारे अपायही टळतील.
टीप - या व्यतिरिक्त आपल्या काही मागण्या असतील तर त्वरीत संपर्क साधावा
या मागण्या पूर्ण होईपर्यंत..........
वाचकांच्या सोयीसाठी दारूची काही माफक माहिती देत आहोत.

दारूसर्व दारूंमध्ये एथिल अल्कोहोल (मद्यार्क) कमी अधिक प्रमाणात असते. यात अनेक प्रकार आहेत. देशी दारू आणि घरगुती किंवा हातभट्टीची दारू- जास्त प्रमाणात घेतली जाते.वाईन्स - यापैकी घरगुती वाईन ही कमी मद्यार्क असल्यामुळे (म्हणजे 5-10 टक्केपर्यंत) इतर दारूप्रमाणे तिचे फारसे दुष्परिणाम होत नाहीत. घरगुती वाईन द्राक्षे, मोहाची फुले, तांदूळ, गूळ, काकवी, काजू, इ. कोणत्याही गोडसर वस्तूपासून तयार केली जाते. वाईन हा प्रकार मुरवलेल्या पदार्थापासून बनवतात. त्यात पाणी व इतर पदार्थही असतात म्हणून मद्यार्काचे प्रमाण सौम्य असते. आपल्याकडे अनेक आदिवासी समाजांमध्ये अजूनही वाईन्स लोकप्रिय आहेत आणि त्यांना स्थानिक नावे आहेत.

जास्त मद्यार्काचे प्रकारदारूचे इतर प्रकार हे बाष्पीभवन करून (यालाच 'गाळणे' असे म्हणतात) तयार करतात. त्यात मद्यार्क जास्त असते. देशी दारूत 40-50% मद्यार्क असतो. अर्थात ही 'कडक' दारू असते. हातभट्टीची दारूही यासारखीच कडक असते पण त्यात 'किक' येण्यासाठी आणखी काही पदार्थ (नवसागर, बॅटरी सेल, इ.) असतात. देशी दारू बहुधा मळीपासून बनवतात.
इंग्लिश या नावाने ओळखली जाणारी दारू ही जास्त काटेकोरपणे बनवलेली व व्यापारी कंपन्यांची लेबले लावून येते. रम, व्हिस्की, ब्रँडी इ. प्रकार जास्त मद्यार्काचे असतात. (सुमारे 40%). या सर्व प्रकारांचे व्यसन लागू शकते. त्यामुळे ती अंतिमत: देशी दारूप्रमाणेच घातक मानायला पाहिजे. भारतात सुमारे 21% पुरुष कमीअधिक प्रमाणात दारू घेतात असे आढळते.
वाईन्स सौम्य म्हणून कौटुंबिक पातळीवर वापरल्या जातात. त्यांचा मादक परिणाम सौम्य असतो. त्यामानाने दुष्परिणाम अल्प असतात व कमी वेळ टिकतात. मात्र जास्त मद्यार्कामुळे इतर प्रकारांची सवय लागण्याची शक्यता अधिक. बाजारू दारूमुळे जास्त व्यापक सामाजिक दुष्परिणाम होतात. तरीही आपल्या देशात कोणतीही दारू (वाईन असो किंवा नसो) घातक आहे असे मानले जाते. काही सामाजिक कार्यकर्ते सौम्य व कडक असा भेद न करता पूर्ण दारूबंदीची भूमिका घेतात.जागतिक आरोग्य संघटनेने मात्र सौम्य मद्यार्काचा शरीराला काही प्रमाणात औषधी उपयोग होतो अशी भूमिका घेतलेली आहे.
- मेंदूवर त्याचा शामक (थंडावणारा) परिणाम होतो आणि सुरुवातीस विचार संथावणे, तरंगणे, हलके वाटणे, इ. परिणाम जाणवतो. ब-याच लोकांना एवढाच परिणाम अपेक्षित असतो आणि इथे ते थांबूही शकतात.

दारूचे शारीरिक परिणाम- अल्प प्रमाणात घेतल्यास मद्यार्क हे भूक वाढवणारे, उब आणणारे, छाती साफ करणारे, रक्तवाहिन्या सैलावणारे रसायन आहे. माणसाला झोपेत 'ढकलण्यासाठी' त्याचा वापर पुरातन काळापासून झाला आहे. पोटात घेतल्यानंतर मद्यार्क जठरातून रक्तात पसरते आणि काही मिनिटांतच त्याचा परिणाम जाणवतो.
- जखमा निर्जंतूक करण्यासाठी दारू वापरण्याची पध्दत पूर्वीपासून आहे.
- पण मद्यार्क हा जातीने मादक पदार्थ आहे. (मद्य म्हणजेच मादक) त्याचे शरीराला व्यसन लागते. हळूहळू त्याच 'सुखद' परिणामांसाठी त्याचे प्रमाण वाढवावे लागते. याचा अर्थ असा की स्वतःचे किंवा इतरांचे नियंत्रण नसल्यास दारूचे हळूहळू व्यसन लागत जाते. हे प्रत्येकाच्या बाबतीत होत नाही. पण अनेक जणांना मात्र व्यसन लागते हे लक्षात असू द्या.

Tuesday, April 19, 2011

हे वाचू नका

काही म्हणजे काहीच सुचत नाहीये. असंच नुसतीच की-बोर्डवरून बोटं फिरवतोय. यातून काही फार वाचनीय निघणार नाहीये. पण आत्ता या क्षणाला दुसरं काहीच नाहीये करण्यासारखं. समोर पिंपळाचं झाड अंधारातही मी आहे असं सांगतंय. कपडे, दप्तर (बरेच दिवसांनी वापरला हा शब्द), माउस, डास मारायची रॅकेट, पाकिट, कॅमेरा, रूमाल, पेनड्राइव्ह, कंगवा, मोबाइल, बॅटरी, चार्जर, पेन अशा काही जिन्नसांमध्ये एका सजीव प्राण्याची कळपाटावरून बोटं फिरतायंत. कुत्र्यांचं पार्श्वसंगीत तालात सुरू आहे.
कुत्र्यांवरून आठवलं, डासाप्रमाणेच या प्राण्याचंही काहीतरी केलं पाहिजे. काम-धंदा नसला की नुसते भुंकत बसतात. कुत्र्यांनी म्हणे भूतं दिसतात. त्यांची व्हिजन रेंज चिक्कार असते अशी माहिती एका थोर मित्राने पुरवलीये. पण भूतं दिसली म्हणून घाबरायचं कशाला. आणि च्यायला कुत्राच घाबरायला लागला की उद्या साखळीला बांधायचं कुणाला? भूताला?
Predator 2 नावाचा एक अशक्य सिनेमा नुकताच डोळ्यांमध्ये भरलाय. त्याचं रवंथ सुरू आहे. म्हणजे असा एखादा बायो-टेक्नो-फिजिओ-केमिकल जीव गोकुळवर चहा पिताना आढळला तर समस्त पार्लेकरांना सांस्कृतिक धक्काच बसेल. पुढच्या वर्षी गुढीपाडव्याला शोभायात्रेमध्ये काही कार्टी तसा पोशाख वगैरे करून पेपरात फोटो छापून आणतील. फडकेंकडे पेढे विकत घेऊन पार्लेश्वराचं दर्शन घ्यायला हा बा-टे-फि-के जीव रांगेत उभा राहिला तर? किंवा चौकातल्या दहीहंडीमध्ये सगळ्यात वरच्या थरावर हे काका कसे दिसतील असे काही क्रिएटिव्ह विचार सुरू आहेत.
बाकी या हॉलिवूडवाल्यांच्या कल्पनाशक्तीला दाद दिली पाहिजे. परवा रात्री उगीचच The Grudge नावाचा एक तद्दन बोर पण ब-यापैकी फाडू सिनेमा बघितला. रद्दड याच्यासाठी की भूत दाखवण्यासाठी उगीचच मध्येच भो किंवा नुसतंच ऑ असे आवाज सुरू होते. असो. पुरे.
काल रात्री साडेदहाला झोपलो. पावणेतीनला अचानक जाग आली. तो ग्रज नामक सिनेमा आठवून फाटली. ग्लुकॉन-डी बनवून प्यायलो. मोबाइलवर गाणी ऐकत झोपण्याचा प्रयत्न केला पण फसला. पुन्हा उठलो आणि सरळ लॅपटॉप सुरू केला. (ज्याने कुणी लॅपटॉप शोधून काढला त्याला माझ्या तर्फे बाबूचा वडापाव फुकट, चटणीसकट) थोडावेळ इकडेतिकडे क्लिक करून मग ४ वाजता डोळे मिटले. पुन्हा थोड्यावेळाने जाग आली तेव्हा उजाडलं होतं. तेव्हा जरा बरं वाटलं.
असो. कायच्या काय सुरू आहे. बोटं दुखायला लागलीत. मोडली पाहिजेत.

Thursday, April 14, 2011

ढवळाढवळ

गरम पाण्यात एक चमचा साखर घाला आणि विरघळेपर्यंत ढवळा.
त्यामध्ये दोन चमचे चहा पावडर घाला आणि पुन्हा ढवळा
अर्धा कप दूध घाला आणि चहासारखा रंग येई पर्यंत ढवळत रहा. चहा तयार
ही तमाम ढवळाढवळ चहा नामक उत्तेजक पेयासाठी आहे. चमच्याच्या आडव्यातिडव्या फिरण्याने काहीतरी प्रॉडक्टिव्ह होत असतं म्हणून ढवळाढवळीचा हा सगळा खटाटोप खपवून घेतला जातो. खाण्यापिण्याच्या संदर्भात हे होणं साहजिकच आहे हो. पण एखाद्याच्या वैयक्तिक आयुष्यात ढवळाढवळ करण्याचा प्रयत्न, नव्हे कटच म्हणावा, कुणी करत असेल तर त्याला काय उत्तर आहे?
काहीही कारण नसताना निव्वळ फालतू गोष्टींसाठी दुस-याच्या आयुष्यात ढवळाढवळ करण्याचा चावटपणा करायला लोक का उत्सुक असतात देवच जाणे. एकप्रकारचं आत्मिक सुख मिळतं कुरापती काढताना. दुस-याच्या दुःखात आनंद शोधत दात विचकत उजळ माथ्याने फिरत असतात हे जीव. "अरेरे हे कसं काय झालं?" या प्रश्नात काळजी कमी आणि भोचकपणाच जास्त. सांगितलंय कुणी नाही तिथे नाक खुपसायला? स्वतःच्या भानगडी निस्तरताना नाकी नऊ येतात इथे तर दुस-यांच्या भांड्यात चमचा घालून चव चाखायची खोड करायची अक्कल कशी काय येते? एकतर आपल्याच भानगडी समजेपर्यंत उशीर झालेला असतो इथे. दुस-यांच्या पांघरूणात घुसायचंच कशाला?
अगं बाई कसं केलं बघा त्याने. कसं होणार त्याच्या घरच्यांचं. आपण जाऊन समजावलं पाहिजे त्याला.
अहो काकू खाल्ली मी माती. खातात काही लोक. छंद असतो तो त्यांचा. दात खराब होतात त्याने वगैरे गोष्टी माहित्येय. बरं, मी माती खाल्ली म्हणून जगाच्या नकाशावरच्या जमिनीच्या एकूण भूभागामध्ये काही फरक पडलाय का? तुमचं घर खचलंय का? ओट्याला तडा गेलाय का? तुमच्या कामवाल्या बाईंनी बहिष्कार घातलाय का तुमच्या घरावर? काय प्रॉब्लेम आहे तुमचा?
चमचा कुणाचा, भांड कुणाचं, पदार्थ कोणताय, खाणारेय कोण, ताट कुठे आहे याचा पत्ता नसताना गॅस पेटवण्यात काय अर्थ आहे?

गुंSSS...गुंSSS

शब्द तयार होण्यामागे काही घटना किंवा कारणं असतात. सबळ कारणातूनच शब्दाची व्युत्पत्ती होत असते ही जगन्मान्य थिअरी आहे. पण डास हा असा एक शब्द, प्राणी, कीटक, सजीव आहे की ज्याची व्युत्पत्तीच नव्हे तर उत्पत्तीही का झाली असा यक्षप्रश्न पडलाय. या भूतलावर आपण जगतो आहोत याचं काहीतरी कारण आहे, वगैरे लई वरच्या दर्जाचे विचार आहेत. पण काही सजीवांच्या असण्याला निमित्त आहे. उदा. अन्नसाखळी. हरीण गवत खातं, वाघ हरीण खातो, वाघ मरतो, त्याचं प्रेत जमिनीला मिळतं, गवत तयार होतं, पुन्हा हरीण, पुन्हा वाघ, पुन्हा प्रेत...असं सगळं चक्र आहे. पण अन्नसाखळीत डासाची भूमिका काय आहे याचं संदर्भासहित स्पष्टीकरण शोधण्याची कामगिरी सध्या हाती घेतली आहे. (त्यासाठी तीन मार्कांची तरतूद आहे)
मला पुढच्या जन्मी अमूक अमूक व्हायला आवडेल अशा चर्चा चालू जन्माविषयी काहीही माहित नसताना झडतात. पुढचा जन्म डुक्कराचा झाला तर बरं. चिखलात लोळता येईल. लोक माझ्या मटणावर ताव मारतील वगैरे वगैरे. पण डास? मला पुढच्या जन्मी डास व्हायचंय. छान उडत उडत लोकांच्या कानाशी गुणगुण करत फिरायचंय असं म्हटलेलं ऐकलंय का कधी? असा एखादा षट्पाद किटक अस्तित्वात का आहे? आणि यापेक्षाही थेट अस्मितेलाच आव्हान देणारा प्रश्न म्हणजे अशा निरुपयोगी जीवाबरोबर मी जगत आहे???? बापरे!

असो, याशिवायही काही प्रश्न आहेत. त्याची मोकळेपणाने (निष्फळ नव्हे) चर्चा व्हावी अशी प्रामाणिक इच्छा आहे.
डास हा सजीव आणि शब्द कसा पैदा झाला
डासाने आत्तापर्यंत गाजवलेले पराक्रम (उदा. कुत्रा वफादार असतो. एक थोर व्यक्तीमत्व पंचत्वात विलीन झाल्यानंतर त्याच्या कुत्र्याने चितेत उडी मारली, स्मारक वगैरे वगैरे. डासाने असं काही केल्याचं ऐकिवात आहे का?)
डासांची पैदास करणं कितपत नफादायी आहे? ( वाघाचा सर्कशीत वापर होऊ शकतो. डास आगीच्या रिंगमधून उडत जातो किंवा त्याच्या सोंडेवर बॉल फिरवतो अशा जाहिराती किती लोकांना आकर्षित करेल? किंवा एमूची शेती केली जाते, कुक्कुटपालन होतं तसं मच्छरालय असू शकतं का?)
एका रात्रीत एक डास किती जणांना हैराण करू शकतो?
शत्रूंवर हल्ला करणारं प्रभावी क्षेपणास्त्र म्हणून डासाचा वापर होऊ शकतो का?

या प्रश्नांची थो. उ. द्या.

Wednesday, April 13, 2011

बौद्धिक

काही अनोळखी माणसं कधीतरी अचानक भेटतात आणि त्यांच्याशी बोलून अगदी थकवा निघून गेल्यासारखं होतं। अनोळखी म्हणजे कुठल्यातरी मित्राच्या पार्टीत बघितलेला चेहरा असतो हो तो। फार काही मनात घर करून बसेल असं काही तेव्हा वाटतही नाही। पण नंतर मात्र अशक्य ठिकाणी अशक्य वेळी भेट झाली की जन्मजन्मांतरीचं नातं असल्यासारख्या गप्पा होतात।
इकडच्या तिकडच्या गोष्टी होत विषय निमुळता होतो आणि मग थोडासा बौद्धिकतेकडे वळतो. लोकं बौद्धिक विषयांना का घाबरतात देव जाणे. जरा कुठे कुणी फिलॉसॉफिकल शब्द उच्चारले की, "ए, च्यायला बौद्धिक घेऊ नकोस हं!" अरे हा काय चावटपणा आहे? डोकं न खाजवताही हे विषय कळू शकतात की. बौद्धिकतेला विनोदाचा स्पर्श असला की सगळं कसं झपाझप उमगत जातं. मुळात कोणताही विषय गोष्टीरूपात सांगितला ना की त्याची गंभीरताही जात नाही आणि तो अवघडही वाटत नाही. पण गोष्टी सांगण्यासाठी आधी त्या ऐकाव्या लागतात.
डोकं रिकामं असलं की दोन गोष्टी होतात। एक तर इंग्रजी म्हणी प्रमाणे Empty Mind Devil's Home बनतं. किंवा मग एरवी जड वाटणारे विषय सहज कळतात. दोन्हीमध्ये कसला जबरदस्त फरक आहे. पण हे वास्तव आहे हो. हे वाक्य जनरलाइझ करण्याच्या भानगडीत न पडणे चांगले. असो, सांगायचा मुद्दा असा की डोकं जितकं रिकामं असेल ना तितके बौद्धिक विषय कळणं सोप्पं.